{"id":911,"date":"2018-01-25T12:16:59","date_gmt":"2018-01-25T08:16:59","guid":{"rendered":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/?p=911"},"modified":"2018-01-25T12:17:41","modified_gmt":"2018-01-25T08:17:41","slug":"blockchain-nedir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/blockchain-nedir\/","title":{"rendered":"\u201cBlockchain\u201d n\u0259dir?"},"content":{"rendered":"<p>Son zamanlar\u0131n trend m\u00f6vzusu olan kripto valyutalar\u0131n i\u015f prinsipi il\u0259 ba\u011fl\u0131 dan\u0131\u015fark\u0259n burada x\u00fcsusil\u0259 \u201cBlok\u00e7eyn\u201d texnologiyas\u0131n\u0131 vur\u011fulamaq \u00e7ox \u00f6n\u0259mlidir. \u201cBlok\u00e7eyn\u201d texnologiyas\u0131 haqq\u0131nda is\u0259 bu m\u0259qal\u0259 vasit\u0259sil\u0259 tan\u0131\u015f ola bil\u0259rsiniz.<\/p>\n<p>Son m\u00fcdd\u0259t &#8220;bitcoin&#8221; kimi \u00f6n\u0259mli kripto valyutalar\u0131n qiym\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n y\u00fcks\u0259k volatillik, \u00fcmumilikd\u0259 kripto valyutalara olan mara\u011f\u0131n artmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Bu da \u00f6z\u00fc il\u0259 b\u0259rab\u0259r sah\u0259nin \u0259sas\u0131nda dayanan fundamental bilikl\u0259r\u0259 olan t\u0259l\u0259bi art\u0131r\u0131r. T\u0259kc\u0259, &#8220;Bitcoin&#8221; son bir ay \u0259rzind\u0259 45% ucuzla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Sah\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 fundamental bilikl\u0259rin art\u0131r\u0131lmas\u0131, mara\u011f\u0131n daha da artmas\u0131 v\u0259 sah\u0259y\u0259 yat\u0131r\u0131mlar \u00fczr\u0259 riskl\u0259rin d\u00fczg\u00fcn idar\u0259 olunmas\u0131na imkan yarad\u0131r.<\/p>\n<h2>Blockchain (Bloklar z\u0259nciri)<\/h2>\n<p>\u201cBlok\u201d m\u0259lumat sah\u0259sind\u0259n ibar\u0259t (m\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cad\u201d, \u201c\u00fcnvan\u201d, \u201cdo\u011fum tarixi\u201d v\u0259 s) bir strukturudur. \u201cBlok\u00e7eyn\u201d (ing.: \u201cBlockchain\u201d) is\u0259 bloklar\u0131n bir-biri il\u0259 kriptoqrafik olaraq birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259n formala\u015fan z\u0259ncirdir v\u0259 bu z\u0259ncir\u0259 \u201cPaylanm\u0131\u015f hesablar sistemi\u201d (ing.: \u201cDistributed Ledger Technologie\u201d) d\u0259 deyilir.<br \/>\n\u201cDistributed Ledger Technologie\u201d a\u00e7\u0131q v\u0259 m\u0259rk\u0259zsiz apar\u0131lm\u0131\u015f hesabd\u0131r. Sistem r\u0259q\u0259msal \u00f6d\u0259ni\u015f v\u0259 i\u015f m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 istifad\u0259\u00e7id\u0259n istifad\u0259\u00e7iy\u0259 olan \u00f6t\u00fcrm\u0259l\u0259ri n\u0259zar\u0259t edici bir m\u0259rk\u0259zin olmamas\u0131na baxmayaraq, qeyd edir v\u0259 t\u0259sdiq edir.<br \/>\nBel\u0259llikl\u0259, \u201cBlockchain\u201d texnologiyas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 iki \u0259sas komponent tutur. Kriptologiya v\u0259 \u201cPaylanm\u0131\u015f hesablar sistemi\u201d. Bu iki \u00f6n\u0259mli m\u00f6vzu \u00f6yr\u0259nildiyi zaman, dig\u0259r b\u00fct\u00fcn texniki detallar art\u0131q asanl\u0131qla ayd\u0131nla\u015f\u0131r.<\/p>\n<h2>Kriptoqrafik z\u0259ncirl\u0259nm\u0259 sisteminin tarixi<\/h2>\n<p>Bloklar\u0131n kriptoqrafik formada t\u0259hl\u00fck\u0259siz z\u0259ncirl\u0259nm\u0259sinin ilk \u0259saslar\u0131n\u0131 1991-ci ild\u0259 Stuart Haber v\u0259 V. Skot Stornetta, 1996-ci ild\u0259 Ross J. Anderson v\u0259 1998-ci ild\u0259 Brus \u015enayer &amp; Con Kelsey yaz\u0131blar. Bunlarla paralel 1998-ci ild\u0259 Nik Sabo m\u0259rk\u0259zsiz r\u0259q\u0259msal valyuta mexanizmi \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259yib v\u0259 \u201cBitGold\u201d adland\u0131r\u0131b. 2000-ci ild\u0259 Stefan Konst kriptoqrafik formada t\u0259hl\u00fck\u0259siz z\u0259ncirl\u0259nm\u0259nin \u00fcmumi n\u0259z\u0259riyy\u0259sini yarad\u0131b v\u0259 bununla da h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin m\u00fcxt\u0259lif metodlar\u0131n\u0131 t\u0259klif edib.<\/p>\n<h2>He\u015f funksiya<\/h2>\n<p>H\u0259r bir blok \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki blokun kriptoqrafik he\u015fin\u0259 (ing.: \u201chash\u201d), vaxt aray\u0131\u015f\u0131na v\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 \u0259m\u0259liyyatlar\u0131na sahib olur.<br \/>\nHe\u015f funksiyas\u0131 paylan\u0131lm\u0131\u015f d\u0259y\u0259rl\u0259r funksiyas\u0131d\u0131r. Kriptoqrafik he\u015f funksiya is\u0259 he\u015f funksiyas\u0131n\u0131n x\u00fcsusi formas\u0131d\u0131r v\u0259 \u201cbir istiqam\u0259tli funksiya\u201d da adlan\u0131r.<\/p>\n<h2>M\u0259rk\u0259zsizl\u0259\u015fmi\u015f m\u00fchasibatl\u0131q<\/h2>\n<p>\u201cBlockchain\u201d-d\u0259 m\u00fchasibatl\u0131\u011f\u0131n m\u0259rk\u0259zsizl\u0259\u015fmi\u015f formada h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si konseptind\u0259n istifad\u0259 olunmas\u0131na baxmayaraq, d\u00fczg\u00fcnl\u00fck konsensusuna b\u00fct\u00fcn istifad\u0259\u00e7il\u0259rin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 nail olunur.<br \/>\nBu, onunla \u0259laq\u0259dard\u0131r ki, \u201cBlockchain\u201d-d\u0259 n\u0259yin m\u00fchasibatl\u0131\u011f\u0131n\u0131n apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6n\u0259mli hesab edilmir. Burada valyutan\u0131n d\u0259y\u0259ri, ipoteka m\u00fchasibatl\u0131\u011f\u0131, Vikipedia qeydl\u0259ri, s\u0259n\u0259t \u0259s\u0259rl\u0259ri v\u0259 yaxud m\u00fcqavil\u0259l\u0259r ola bil\u0259r. \u00d6n\u0259mli olan odur ki, sonrak\u0131 \u0259m\u0259liyyatlar \u0259vv\u0259lki \u0259m\u0259liyyatlara uy\u011fun g\u0259lsin v\u0259 d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259sdiq etsin (\u0259vv\u0259lki \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 g\u00f6st\u0259ricil\u0259rini g\u00f6st\u0259rm\u0259kl\u0259, t\u0259sdiq etm\u0259kl\u0259). Bu da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259, \u0259vv\u0259lki v\u0259 sonrak\u0131 \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n manipulyasiyas\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz edir.<br \/>\nBel\u0259 ki, sonrak\u0131 \u0259m\u0259liyyatlar haqq\u0131nda m\u0259lumat\u0131 olan s\u0259rb\u0259st m\u00fchasibatl\u0131\u011f\u0131n istirak\u00e7\u0131lar\u0131 manipulyasiya olunmu\u015f Blockchain kopyas\u0131n\u0131 \u00e7ox asanl\u0131qla tapa bilirl\u0259r, \u00e7\u00fcnki bu zaman g\u00f6st\u0259ricil\u0259r \u00e7ox q\u0131sa olur v\u0259 uy\u011funsuzluqlar \u00f6z\u00fcn\u00fc h\u0259min an g\u00f6st\u0259rir.<br \/>\nBut\u00fcn s\u00f6z\u00fcged\u0259n proses kripto valyutalar (paylanm\u0131\u015f sisteml\u0259r) \u00fc\u00e7\u00fcn texniki bazan\u0131 t\u0259\u015fkil edir, z\u0259ruri halda \u0259m\u0259liyyat t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin sad\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na xidm\u0259t edir.<\/p>\n<h2>\u0130stifad\u0259si<\/h2>\n<p>\u00dcmumilikd\u0259 bu texnologiya bel\u0259 anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r ki, \u201cBlockchain\u201d-d\u0259 qeydl\u0259r edirs\u0259n, v\u0259 bu qeydl\u0259ri silm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil. H\u0259m\u00e7inin r\u0259q\u0259msal d\u0259y\u0259rl\u0259r d\u0259 m\u00fcbadil\u0259 etm\u0259k olur. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn sad\u0259c\u0259 qeydl\u0259ri aktivl\u0259\u015fdirm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Bu aktivl\u0259\u015fdirm\u0259 is\u0259 bir n\u00f6v \u201cr\u0259q\u0259msal raz\u0131la\u015fmalar\u201d (ing.: \u201cSmart Contracts\u201d) il\u0259 avtomatla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar is\u0259 maliyy\u0259 sektorunun infrastrukturunu yeni k\u0259\u015ff etm\u0259y\u0259 imkan verir.<\/p>\n<p>D\u00fcnyada t\u0259\u015fkilatlar var ki, gizli informasiyalar\u0131n saxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 idar\u0259 olunmas\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011fuldurlar &#8211; neytral \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc t\u0259r\u0259f xidm\u0259ti. Bu proses d\u0259 art\u0131q g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 \u00f6z formas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>\u201cBlockchain\u201d bir \u015f\u0259b\u0259k\u0259dir. \u201cAlibaba\u201d, \u201cAirBnb\u201d v\u0259 \u201cUber\u201d kimi. Lakin bunlar m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fdirilmi\u015f sisteml\u0259rdir, y\u0259ni i\u015fin monopoliyas\u0131 m\u00f6vcuddur. \u201cBlockchain\u201d-d\u0259 is\u0259 bu \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r m\u0259rk\u0259zsizdir v\u0259 bir n\u00f6v bir c\u0259miyy\u0259t i\u00e7ind\u0259 i\u015fl\u0259k olur.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn \u0259sas m\u00fczakir\u0259l\u0259r bu texnologiya \u0259traf\u0131ndad\u0131r. G\u0259l\u0259c\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bu c\u00fcr kooperativ \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rin i\u015f modell\u0259rinin qurulmas\u0131 prioritet m\u00f6vzulardan hesab edilir.<\/p>\n<p>Texnologiyan\u0131n c\u0259miyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn daha \u00f6n\u0259mli faydas\u0131 is\u0259 r\u0259q\u0259msal imzad\u0131r. R\u0259q\u0259msal imza biz\u0259 informasiyalar\u0131 oxuyub, yoxlad\u0131qdan sonra onlar\u0131 t\u0259sdiq etm\u0259yimiz \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli imkan yarad\u0131r. Bununla yana\u015f\u0131, bu, \u0259l il\u0259 imzadan daha \u00e7ox t\u0259hl\u00fck\u0259sizdir. Bel\u0259likl\u0259, yeni texnologiya g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 \u0259l il\u0259 imzan\u0131 da \u0259v\u0259z ed\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Son zamanlar\u0131n trend m\u00f6vzusu olan kripto valyutalar\u0131n i\u015f prinsipi il\u0259 ba\u011fl\u0131 dan\u0131\u015fark\u0259n burada x\u00fcsusil\u0259 \u201cBlok\u00e7eyn\u201d texnologiyas\u0131n\u0131 vur\u011fulamaq \u00e7ox \u00f6n\u0259mlidir. \u201cBlok\u00e7eyn\u201d texnologiyas\u0131 haqq\u0131nda is\u0259 bu m\u0259qal\u0259 vasit\u0259sil\u0259 tan\u0131\u015f ola bil\u0259rsiniz. Son m\u00fcdd\u0259t &#8220;bitcoin&#8221; kimi \u00f6n\u0259mli kripto valyutalar\u0131n qiym\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n y\u00fcks\u0259k volatillik, \u00fcmumilikd\u0259 kripto valyutalara olan mara\u011f\u0131n artmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Bu da \u00f6z\u00fc il\u0259 b\u0259rab\u0259r sah\u0259nin&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":913,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[338],"tags":[],"class_list":["post-911","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kriptovalyutalar"],"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/911","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=911"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/911\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":914,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/911\/revisions\/914"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/913"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=911"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=911"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=911"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}