{"id":960,"date":"2018-02-13T15:58:51","date_gmt":"2018-02-13T11:58:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/?p=960"},"modified":"2018-02-13T15:58:51","modified_gmt":"2018-02-13T11:58:51","slug":"kriptoqrafiya","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/kriptoqrafiya\/","title":{"rendered":"Kriptoqrafiya"},"content":{"rendered":"<p>Kripto valyutalar\u0131n diqq\u0259tini c\u0259lb etdiyi r\u0259smi qurumlar\u0131n say\u0131n\u0259n getdikc\u0259 artmas\u0131 v\u0259 bununla ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259l\u0259ri fonunda a\u00e7\u0131qlamalar\u0131 sah\u0259nin populyarl\u0131q s\u0259viyy\u0259sinin artmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir. Bu is\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 investorlar aras\u0131nda mara\u011f\u0131 art\u0131rmaqla yana\u015f\u0131, sah\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 fundamental bilikl\u0259rin t\u0259kminl\u0259\u015fdirilm\u0259sini t\u0259l\u0259b edir. Bu g\u00fcn is\u0259 kripto valyuta ifad\u0259sind\u0259 kripto s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259nas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rma aparaca\u011f\u0131q.<\/p>\n<p>\u0130lk \u00f6nc\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u201ckriptoqrafik\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259nas\u0131 lat\u0131n dilind\u0259 gizli v\u0259 alman dilind\u0259 yazmaq s\u00f6zl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n yaranan \u201cgizli yaz\u0131l\u0131\u015f\u201d dem\u0259kdir v\u0259 informasiyalar\u0131n kodlanmas\u0131 elmidir. Bu elmin \u0259sas predmeti informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi, informasiya sisteml\u0259rinin konsepsiyas\u0131, ifad\u0259si v\u0259 qura\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r, Bu zaman \u0259sas h\u0259d\u0259f informasiyan\u0131n icaz\u0259siz oxunmas\u0131n\u0131n v\u0259 manipulyasiyan\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaqd\u0131r.<br \/>\nBu elm sah\u0259sinin istifad\u0259si 19-ci ill\u0259rin sonlar\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Bununla yana\u015f\u0131, \u201cKripto analiz\u201d termini kriptoqrafik prosesin s\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 metodlar\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nir. B\u00fct\u00fcn bu i\u015fl\u0259ri g\u00f6r\u0259n sah\u0259 \u201cKriptologiya\u201d adlan\u0131r. Kriptoqrafikd\u0259 istifad\u0259 olunan dilin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si metodlar\u0131 is\u0259 \u201cKripto linqvistika\u201d hesab edilir.<br \/>\nKripto qrafik il\u0259 steqano qrafik aras\u0131nda f\u0259rq sonuncuda yaz\u0131\u015fma kanal\u0131n\u0131n gizli qalmas\u0131d\u0131r. Kripto qrafikd\u0259 art\u0131q m\u0259lum oldu\u011fu kimi yaz\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc oxuna bilinmir, m\u0259nas\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u00fcr.<br \/>\nSah\u0259nin 4 \u0259sas m\u0259qs\u0259di vard\u0131r:<\/p>\n<ul>\n<li>Daxil olma t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi;<\/li>\n<li>D\u0259yi\u015fdirilm\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi;<\/li>\n<li>Saxtala\u015fd\u0131rma t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi;<\/li>\n<li>M\u0259suliyy\u0259t t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi.<\/li>\n<\/ul>\n<h2>Kriptologiyan\u0131n tarixi<\/h2>\n<p>Kriptologiyan\u0131n yaranma tarixinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si, sah\u0259ni ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6n\u0259mli rol oynay\u0131r. Kriptologiya bir elm kimi 1970-ci ill\u0259rd\u0259n sonra Vitfild Diffi (Va\u015finqton), Martin Hellman (Nyu-York) v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259si Ralf Merklinin (AB\u015e) \u00f6z ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 (ing.: \u201cPublic-Key-Kryptograpie\u201d) a\u00e7\u0131q yay\u0131mlamalar\u0131 il\u0259 \u0259sas\u0131 qoyuldu. Buna kimi kripto qrafiy\u0259 v\u0259 kripto analizl\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259ri h\u00f6k\u00fcm\u0259t v\u0259 h\u0259rbi t\u0259\u015fkilatlar t\u0259r\u0259find\u0259n gizli saxlan\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>1976-c\u0131 ild\u0259 Vitfild Diffi, Martin Hellman v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259si Ralf Merkl, t\u0259hl\u00fck\u0259li kanallarda a\u00e7ar m\u00fcbadil\u0259si sah\u0259sind\u0259 ilk i\u015fl\u0259ri olan, \u201cDelfi-Hellman Protokolu\u201d-nu (ing.: \u201cDiffie\u2013Hellman key exchange\u201d, \u201cDH\u201d) yarad\u0131rlar. Bu d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 kriptologiya il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmaq qeyri-adi say\u0131l\u0131rd\u0131. Bel\u0259 ki, \u201cPublic-Key-Kryptograpie\u201d n\u00fcmayi\u015fi Amerika h\u00f6k\u00fcm\u0259ti il\u0259 m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. Martin Hellman \u00f6z\u00fc 1977-ci ild\u0259 h\u00f6k\u00fcm\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiql\u0259nmi\u015f \u201csimmetrik kilid alqoritmi\u201d proqram\u0131ndan (ing.: \u201cData Encryption Standard\u201d, \u201cDES\u201d) ilhamlanm\u0131\u015fd\u0131r. \u201cDES\u201d alqoritmi AB\u015e h\u00f6k\u00fcm\u0259tinin milli standart\u0131 hesab edilirdi v\u0259 \u201cIBM\u201d \u015firk\u0259tinin kommersiya \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259 proqram\u0131n\u0131n yaranmas\u0131 il\u0259 inki\u015faf etdi. Lakin z\u0259if olmas\u0131n\u0131n a\u015fkar\u0131ndan sonra simmetrik kilid alqoritminin yeni standart\u0131 (ing.: \u201cAdvanced Encryption Standard\u201d, \u201cAES\u201d) q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, b\u00fct\u00fcn bunlar 1948-ci ild\u0259 Klaud \u015eennenin (Mi\u00e7iqen) fizikadan m\u0259lum olan entropiyaya (1854, Rudolf Klauzius) \u0259saslanan \u201c\u0130nformasiya N\u0259z\u0259riyy\u0259sinin Riyazi \u018fsaslar\u0131\u201d-n\u0131 a\u00e7\u0131qlamas\u0131 il\u0259 inki\u015faf etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Burada \u0259sas m\u0259qs\u0259d z\u0259d\u0259l\u0259nmi\u015f kanaldan informasiyan\u0131n h\u0259d\u0259f\u0259 itkisiz \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 probleminin h\u0259lli idi. 1967-ci ild\u0259 David Kan t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131lan \u201cKod q\u0131ranlar\u201d (ing.: \u201cCode Breakers\u201d) kitab\u0131 is\u0259 sah\u0259nin inki\u015faf\u0131n\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259ndir\u0259n \u0259d\u0259biyyatlardan idi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kripto valyutalar\u0131n diqq\u0259tini c\u0259lb etdiyi r\u0259smi qurumlar\u0131n say\u0131n\u0259n getdikc\u0259 artmas\u0131 v\u0259 bununla ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259l\u0259ri fonunda a\u00e7\u0131qlamalar\u0131 sah\u0259nin populyarl\u0131q s\u0259viyy\u0259sinin artmas\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir. Bu is\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 investorlar aras\u0131nda mara\u011f\u0131 art\u0131rmaqla yana\u015f\u0131, sah\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 fundamental bilikl\u0259rin t\u0259kminl\u0259\u015fdirilm\u0259sini t\u0259l\u0259b edir. Bu g\u00fcn is\u0259 kripto valyuta ifad\u0259sind\u0259 kripto s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259nas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rma aparaca\u011f\u0131q. \u0130lk \u00f6nc\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":962,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[338],"tags":[],"class_list":["post-960","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kriptovalyutalar"],"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/960","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=960"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/960\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":963,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/960\/revisions\/963"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/962"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=960"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=960"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.investaz.az\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=960"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}